شیعیان حضرت علی بن ابیطالب (ع) بجنورد

اشاره

در شماره قبل مطالبی را دربارة شخصیت حضرت کمیل رحمه الله آوردیم و گفتیم که هدف این نوشتار، نشان دادن سرچشمه های عرفان اسلامی در بین اصحاب خاص اهل بیت علیهم السلام است و اینکه شیعه خود، دارای و روش است و الگوهایی در عرفان و معرفت دارد که در زمان خود اهل بیت علیهم السلام بوده و از ایشان بهره برده و به مقصد رسیده اند. در ادامه، به گوشه هایی از زندگینامه جناب کمیل می پردازیم.

طلوع کمیل

گفتیم که جناب کمیل در قبیله نخع از جماعت مذحج، یکی از قبایل یمن، به دنیا آمد. تاریخ ولادت ایشان به درستی معلوم نیست، اما با توجه به دو نکته می توان سال ولادت ایشان را به دست آورد: اول اینکه مورخان سال شهادت کمیل را 82یا 83هجری می دانند.دوم اینکه نوشته اند جناب کمیل در نود سالگی به شهادت رسیده است. پس سال تولد ایشان می بایست در سال 5یا 6 بعثت (7یا 8 سال قبل از هجرت ) باشد. بنابراین ادعای ابن حجر عسقلانی که گفته: «جناب کمیل هجده سال از زندگی حضرت رسول اکرم را درک کرده»[1] ، با توجه به اینکه نبی اکرم صلوات الله علیه و آله در سال 11هجری رحلت فرمود، ادعای درستی می نماید.[2]

کمیل، دوران نوجوانی عمر خویش را سپری می کرد که خورشید اسلام در یمن نیز طلوع کرد و او هم به ایین روح بخش اسلام تشرف یافت. در همین سنین بود که حضرت امیرعلیه السلام از طرف پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله مامور شد که برای تبلیغ احکام و معارف الهی به سرزمین یمن برود؛ سفری که قبل از حجة الوداع اتفاق افتاد. در همین سفر بود که داستان دلدادگی جناب کمیل به حضرتش شروع شد و چشم و جان مستعد کمیل، به جمال جان فزای امیر زیبایی ها روشنی یافت.

استعداد، اخلاص، شجاعت و تلاش کمیل چنان بود که توانست روز به روز به حضرت نزدیک شود و در شمار اصحاب خاص و دست پروردگان حضرتش درآید .و از اصحاب سرّ و انیس شب های بیداری حضرت گردد. مرحوم آیت الله طباطبایی رحمه الله علیه می فرماید:

امیرمؤمنان علیه السلام گروه انبوهی از رجال دینی و دانشمندان اسلامی را تربیت کرد که در میان ایشان، جمعی از زهاد و اهل معرفت مانند اویس قرنی و کمیل بن زیاد و میثم تمار و رشید هجری وجود دارند و در میان عرفای اسلامی، مصادر عرفان شناخته شده اند.

یاور علی علیه السلام در زمان غربت

در کتب مشهور تاریخی از حالات کمیل در زمان خلافت ابوبکر(11-13هجری) و عمر(13-23هجری) که او در سنین جوانی بوده، گزارشی نقل نشده است، ولی در زمان خلافت عثمان (24-35) حضور پررنگ کمیل به خوبی مشاهده می شود که نقش آفرینی او عمدتاً به صورت اعتراض و مخالفت و تحمل آزار و اذیت های عثمان بود. به دلیل ناحق بودن اصل حکومت خلفا و انحرافاتی که در حکومت ایشان به خصوص در زمان عثمان اتفاق افتاد ، همواره اعتراض امثال کمیل - که دلداده اسلام و احکام ناب آن بودند - بلند بود؛ انحرافاتی چون: واگذاری حکومت به بنی امیه و خویشاوندان، بخشیدن ناحق بیت المال به اطرافیان خود، شراب خواری، ظلم والیان، ثروت اندوزی و … . نمونه بارز این اعتراض، قیام بر ضد سعید بن عاص، والی کوفه، بود که باعث دستگیری آنان شد و داروغه و پلیس شهر، آنان را به بهانه زیاده خواهی به شدت مورد ضرت و شتم قرار داد و سخت مورد غضب سعید بن عاص و عثمان قرار گرفتند.

تبعید به شام

عثمان با اطلاع از موضوع دستور داد که جناب کمیل و بعضی از دوستانش مانند مالک اشتر و صعصعة بن صوحان را از کوفه به شام تبعید و از خانواده و دوستانشان جدا کنند.[3] اما آنان در شام نیز به مبارزات سیاسی خود بر ضد حکومت عثمان و معاویه - که والی عثمان در شام - بود. ادامه دادند. آنان مخالفت ها و اعتراضات خود را با شیوه های مختلف ابراز می داشتند؛ به طوری که معاویه در نامه ای به عثمان، از کنترل آنها اظهار عجز کرد. اینجا بود که آنها به دستور عثمان دوباره از شام به کوفه نزد سعید بن عاص برگشتند.

تبعید به حمص

آنان در کوفه بیش از پیش به انتقاد خود ادامه دادند. با شکایت سعید بن عاص به عثمان، او دستور داد که آنان را نزد عبد الرحمن بن خالد بن ولید به حمص[4] بفرستد. بدین ترتیب کمیل، مالک، صعصعه، جندب و ...، به جرم دفاع از حضرت علی علیه السلام و مبارزه با ظلم به حمص تبعید شدند. عبد الرحمن بن خالد به شدت ایشان را مورد آزار و اذیت و بی احترامی قرار می داد و حتی هرگاه سوار اسب می شد، ایشان را با پای پیاده به دنبال خود در شهر می گرداند و با آنان بد رفتاری می کرد. بعد از مدتی عبد الرحمن بن خالد به عثمان نامه ای نوشت و تقاضای عفو ایشان را کرد و آنان را به کوفه برگرداند که عثمان هم پیشنهاد او را پذیرفت.

مخالفت های کمیل و دوستانش در طول خلافت عثمان، ادامه داشت. آنان در اواخر حکومت عثمان در کوفه قیام مسلحانه کردند و حکومت کوفه را از دست عثمان خارج ساختند و به مالک سپردند؛[5] تا اینکه خون مسلمانان از اقدامات ظالمانه عثمان به جوش آمد و عثمان به قتل رسید.

کمیل در زمان ائمه اطهار

1. حکومت امیرمؤمنان علی علیه السلام

با حاکم شدن حضرت امیرعلیه السلام که به تقاضای مردم بود، تمام آرزوهای کمیل تحقق یافت و او نتیجه زحمات چند ساله خود را می دید. جناب کمیل در طول حکومت آن حضرت، از جمله فداییان و ملازمان حضرت به شمار می رفت. او در همه جنگ های جمل، صفین و نهروان در شمار فرماندهان لشکر، آماده جان فشانی برای امامش بود، و چرا چنین نباشد که در رکاب مجسمه همه فضایل و خلیفه الهی و انسان کامل و مراد و مرشد خود شمشیر می زد.

کمیل در این مدت، فرصت مصاحبت با ولی خدا را غنیمت می شمرد و در نماز حضرتش شرکت می کرد و از معنویت و جلسات حضرتش بهره می برد. چه شب ها که سرچشمه اسرار الهی - حضرت علی بن ابی طالبعلیه السلام - دست کمیل را می گرفت و او را بیرون از شهر می برد و اسرار توحیدی و ولایی را در سینه کمیل به قلم تکوین می نوشت و روح او را در آسمان ها پرواز می داد. رهاورد این مصاحبت ها، دعای کمیل، حدیث حقیقت و بسیاری از روآیت ناب معرفتی است که جناب کمیل از حضرت نقل کرده است.[6]

خدمات بی شائبه و صادقانه کمیل باعث شد تا او از نزدیکان و معتمدان[7] امام گردد تا جایی که از طرف حضرت، والی هیت شد تا با خرابکاری های معاویه مبارزه کند.[8]

شیخ مفیدرحمه الله علیه در کتاب الاختصاص در بابی تحت عنوان سابقان مقرب به حضرت علیعلیه السلام ، پس از نام بردن اصحابی همچون: سلمان، مقداد، ابوذر و عمار به عنوان ارکان اربعه، از تابعانی مانند: اویس قرنی ، رشید حجری ،میثم تمار، کمیل بن زیاد نخعی ، قنبر غلام حضرت و دیگران نیز یاد می کند.[9]

2. کمیل در زمان امام حسن و امام حسین علیهما السلام

پس از شهادت حضرت امیر در ماه رمضان 40هجری، مردم کوفه با امام حسن مجتبیعلیه السلام بیعت کردند. جناب کمیل هم که همه خصایص حضرت امیر را در فرزندش امام حسن علیه السلام متجلی می دید، با حضرتش بیعت کرد و جزء سربازان و فدائیان حضرتش گردید. مرحوم مجلسی به نقل از ابن شهر آشوب، کمیل بن زیاد را از اصحاب امام حسنعلیه السلام می شمارد.[10]

در زمان امام حسینعلیه السلام مردانی چون: کمیل و قنبر غلام حضرت علیعلیه السلام به دستور معاویه و یزید و به جرم دلدادگی و طرف داری از اهل بیتعلیهم السلام به زندان افتادند و درست یک روز بعد از واقعه عاشورا از زندان آزاد شدند.[11]

3. کمیل در زمان حضرت سجاد علیه السلام

هنگامی که امام حسینعلیه السلام به شهادت رسید و امر امامت به حضرت سجادعلیه السلام رسید، جناب کمیل سر سپردگی خود را به خاندان امامت ادامه داد و در شمار شیعیان او قرار گرفت . معارف نابی که او تحت تربیت حضرت علیعلیه السلام به دست آورده بود و عبادات و توسلاتی که به اهل بیت علیهم السلام داشت، از او رادمردی راسخ پدید آورده بود که تحت هیچ شرایطی حاضر نبود از خاندان امامت دست بردارد، حتی اگر با ستمگر خون خواری چون حجاج بن یوسف ثقفی روبه رو شود؛ چرا که بخوبی می داند که رستگاری در تمسک به اهل بیت علیهم السلام است و گمراهی در اثر جدا شدن از آنان است: «فاز من تمسک بکم و ضل من فارقکم».[12]

با به حکومت رسیدن عبدالملک مروان، که از جنآیتکاران بنی امیه بود، حجاج بن یوسف ثقفی از سوی وی به فرمان روایی عراق انتخاب شد. عبدالملک به حجاج چنین دستور داد: «ای حجاج! تو را حکمران عراق (کوفه و بصره) قرار دادم. پس هر گاه وارد کوفه شدی، چنان لگدکوبش کن که اهل بصره بدان خوار و ذلیل گردند و از مدارا با مردم حجازبپرهیز». حجاج پس از دریافت فرمان، به سوی کوفه حرکت کرد و در حالی که روی خود را پوشانده بود، وارد مسجد شد و بالای منبر رفت و به مردم گفت: «ای مردم عراق! همان طور که عبدالملک دستور داده، شما را چون چوب، پوست می کنم و چون درخت، قطع می کنم و چون شتر بیگانه، می زنم».

حجاج در دوره حکومت خود در عراق افراد بسیاری را کشت و زندانی و شکنجه کرد. هرگاه آتش کینه او شعله ور می شد، خاموشی آن را در کشتن شیعیان علی علیه السلام می دید و بدین جهت، افراد بزرگی از شیعیان را به شهادت رساند که کمیل یکی از آنها بود.[13]

حجاج در سال 82 یا 83 قمری، برای جنگ با عبد الرحمن بن محمد اشعث، از بصره به کوفه لشکر کشید و در محل دیر جماجم مستقر شد. اهل کوفه و بصره برای جنگ با حجاج به عبد الرحمن پیوستند و لشکر دویست هزار نفری تشکیل دادند. از طرف دیگر جمعی هم از اهل شام به یاری حجاج آمدند . جنگ آغاز شد و هر روز عده ای کشته می شدند. در این جنگ عده ای زیر نظر کمیل می جنگیدند که مشهور به قاریان بودند و به خاطر جنگاوری و قدرتشان مشهور شده بودند. کمیل هر روز مانند روز قبل حمله می کرد. حجاج برای حمله به لشکر قاریان سه لشکر آماده کرد و علی رغم حمله ناگهانی، نتوانست آنان را متزلزل کند. این جنگ 103 روز طول کشید. در ابتدا لشکریان عبد الرحمن که کمیل همراه آنان می جنگید، پیروز شد؛ ولی به عللی سپاه عبد الرحمن پا به فرار گذاشتند و شکست خوردند. حجاج وارد کوفه شد و یک ماه در آنجا اقامت گزید و اهل شام را در خانه اهل کوفه جا داد. او در این مدّت از مردم کوفه بیعت گرفت. هرکس که ضمن بیعت، اقرار می کرد که «من کافر شده بودم»، آزاد می شد و گرنه کشته می شد، و به همین دلیل، تعداد زیادی از اهل کوفه را گردن زد.[14]

عروج و شهادت جناب کمیل

حجاج پس از ورود به کوفه، کمیل بن زیاد را طلبید؛ اما او برای حفظ جان خود گریخته بود. از این رو، حجاج دستور داد تا قبیله او را مورد اذیت و آزار قرار دهند و حتی حقوق آنان را از بیت المال قطع کنند. آزار و اذیت آنان به گوش کمیل رسید و جوانمردی و روح متعالیش به او اجازه نداد که این وضع ادامه یابد. او با خود می گفت: من پیر مردی هستم که عمرم به سر آمده است و شایسته نیست به خاطر من، دیگران اذیت شوند». پس به دربار حجاج رفت و خود را تسلیم کرد. حجاج به کمیل گفت : تو بودی که می خواستی از عثمان قصاص بگیری؟[15] همیشه دنبال بودم که به تو دست پیدا کنم. جناب کمیل فرمود: «به خدا نمی دانم از کداممان بیشتر خشمگین هستی: از عثمان که خود را در معرض قصاص قرار داد یا من که از او گذشتم؟» آن گاه با شهامت تمام فرمود: «ای مرد ثقفی! دندان برای من مفشار و چون توده شن بر من مریز و چون گرگ، دندان منمای! به خدا از عمر من چیزی نمانده است. هرکاری که می خواهی، فروگذار مکن که وعده گاه ما نزد خداست و از پس کشته شدن حسابی است. همانا امیرمومنانعلیه السلام به من خبر داده بود که تو قاتل من هستی.[16]

حجاج گفت: حجت برضد توست.

جناب کمیل فرمود : اگر داوری به دست تو باشد، چنین است.

آن گاه حجاج خون خوار دستور داد که سر مبارک پیر عشق و صاحب اسرار علوی را در نود سالگی از بدنش جدا کنند و او این چنین به محضر مولای خویش عروج کرد و به آرزوی دیرین خویش رسید[17].

قبر مبارک او که پناه اهل دل و باب توسل به محضر امیرمومنانعلیه السلام است، در ثویه بین نجف و کوفه و نزدیک دوست دیرین خود جناب میثم تمار است.[18] روحش قرین شادی ها و انوار الهی باد و دست امید ما از سفره کرامتش بهره مند.

در شماره بعد به گوشه ای از اسراری که حضرت علی علیه السلام به جناب کمیل آموخت و همچنین جایگاه والای ایشان در نزد حضرت، اشاراتی خواهیم داشت، ان شاء الله.

پی نوشت ها:

-------

[1]. الإصابة، ج 5، ص486.

[2] . شرح حال آثار و مقام عرفانی کمیل بن زیاد، قدرت الله خیاطیان، ص19.

[3]. ترجمه تاریخ طبری، ج 6، ص2199.

[4]. حمص شهری است در سوریه.

[5]. ما برای رعآیت اختصار از توضیح مفصل این واقعه خودداری کردیم. علاقه مندان می توانند توضیحات بیشتر را در کتاب شرح حال ، آثار و مقام عرفانی کمیل بن زیاد نخعی نوشته آقای قدرت الله خیاطیان مطالعه کنند.

[6]. ان شاء الله در شمارهای بعد به بعضی از این اسرار اشاره خواهیم کرد.

[7]. بحارالأنوار، ج30، ص8.

[8]. بحارالأنوار، ج33، ص522.

[9]. الاختصاص، شیخ مفید، ص7.

[10]. بحار الانوار، ج44، ص111؛ المناقب، ج4، ص41.

[11]. کمیل محرم اسرار امیر المومنین(ع)، حسین حیدر خانی ص 145؛ قصه کربلا،ص 358، به نقل از المفید فی ذکری السبط الشهید، ص 115.

[12]. قسمتی از زیارت شریف جامعه کبیره.

[13]. تاریخ طبری، ج8، ص 3518.

[14]. کامل، ابن اثیر، ج7، ص73 ؛ تاریخ طبری، ج8، ص3691؛ تاریخ یعقوبی، ج2، ص 320.

[15]. اشاره است به قضیه ای که در آن عثمان به صورت کمیل زد و بعد از کمیل خواست که قصاص کند ولی ایشان قصاص نکردند. برای اطلاع بیشتر ر.ک: ترجمه تاریخ طبری، ج 6، ص2299 یا شرح حال، آثار و مقام عرفانی کمیل بن زیاد نخعی نوشته آقای قدرت الله خیاطیان، ص 23 -49.

[16]. بحارالأنوار، ج41، ص316؛ الإرشاد، ج1؛ ص327، الإصابة، ج 5، ص486؛ تجارب الأمم، ج 2،ص351؛ الفتوح، ج 7، ص94.

[17]. بحارالأنوار، ج42، ص149.

[18]. منتهی الامال، ج1، ص255.

منبع:خُلُق - شماره 7